|
Amunicja
Amunicja (łac. admunitio
'uzbrojenie') jest ogólnym określeniem dowolnego typu materiałów
wybuchowych oraz różnorodnych naboi przeznaczonych do strzelania z
wszelkiego rodzaju broni palnej. Zakres znaczeniowy tego wyrazu
obejmuje również amunicję myśliwską, czyli kulowe i śrutowe naboje
do myśliwskiej broni palnej. Niewątpliwie jednym z ważniejszych
zadań naboju myśliwskiego jest spowodowanie wystrzału po uderzeniu w
spłonkę grotem iglicznym. Zachodzące przy tym, pozornie proste,
wyrzucenie pocisku z lufy jest w istocie złożonym procesem bardzo
szybkiej przemiany energii chemicznej prochu, poprzez stadium
energii cieplnej produktów spalania, na energię kinetyczną pocisku.
Powiązania przyczynowe dowodzą, że wystrzał z myśliwskiej broni
palnej wymaga użycia aż dwóch rodzajów materiałów wybuchowych.
Materiał wybuchowy jest związkiem chemicznym lub mieszaniną, które
pod wpływem odpowiednich bodźców zewnętrznych ulegają szybkiemu
rozkładowi chemicznemu wydzielając dużą ilość ciepła i produktów
gazowych. Mechanizmy przenoszenia reakcji wybuchowej oraz jej
prędkość mogą być różne i zależą przede wszystkim od rodzaju
materiału wybuchowego.
Pod względem użytkowym materiały wybuchowe można podzielić na:
kruszące, miotające, inicjujące.
Materiał wybuchowy
kruszący charakteryzuje się tym, że zasadniczą formą jego przemiany
wybuchowej jest detonacja przebiegająca ze stałą prędkością rzędu
kilku tysięcy m/s. Ze względu na swe właściwości, materiały
wybuchowe kruszące nie mogą być przydatne jako środek miotający w
myśliwskiej broni palnej, gdyż ogromne ciśnienie i takaż prędkość
rozchodzenia się fali detonacyjnej rozsadziłaby broń jeszcze przed
wprawieniem pocisku w ruch.
Prochy i mieszaniny
zapłonowe
Materiał wybuchowy miotający (proch) jest wieloskładnikowym
produktem, stanowiącym jednorodną mieszaninę wybuchową. Podstawową
formą przemiany prochu, po uprzednim zainicjowaniu płomieniem, jest
spalanie wybuchowe nie przechodzące w detonację nawet przy bardzo
wysokich ciśnieniach. Charakteryzuje się on korzystnymi
właściwościami energetycznymi i balistycznymi oraz tym, że zawarte w
nim paliwo i utleniacz umożliwiają spalanie bez dostępu tlenu. Ze
względu na skład chemiczny oraz właściwości użytkowe, materiały
wybuchowe miotające można podzielić na: proch czarny (dymny) i proch
bezdymny (koloidalny).
Naboje kulowe z zapłonem centralnym
Nabój kulowy jest nazwą kompletnej jednostki amunicji, niezbędnej do
oddania wystrzału z lufy gwintowanej. Podział naboi kulowych, według
uznanych kryteriów, jest następujący:
1) naboje z zapłonem centralnym do:
- sztucerów,
- broni kombinowanej,
- pistoletów,
- rewolwerów;
2) naboje z zapłonem bocznym do luf gwintowanych broni
myśliwskiej małego kalibru (w Polsce nie stosowane).
Podział ten umożliwia wprowadzanie różnorodnych, obecnie
usankcjonowanych prawnie w niektórych krajach, wyjątków, a
mianowicie:
- sztucerów przewidzianych do naboi rewolwerowych,
- rewolwerów przystosowanych do naboi sztucerowych i
pistoletowych,
- pistoletów do naboi sztucerowych i rewolwerowych,
- naboi z zapłonem bocznym, stosowanych do wszystkich
rodzajów broni palnej.
Oczywiście, że na
współczesny kształt i jakość naboi kulowych wpłynęło wiele
wynalazków i ulepszeń dotyczących głównie:
- broni palnej,
- materiałów wybuchowych miotających (prochów),
- materiałów wybuchowych inicjujących (mas
spłonkowych). Pierwszy zespolony nabój, służący do ładowania broni
od tyłu, opatentował w 1812 roku osiadły w Paryżu szwajcarski
wynalazca Samuel Johannes Pauly. Na urządzonym pokazie wynalezionych
naboi Pauly wystrzelił 22 razy w ciągu 2 minut, tj. w czasie
jednokrotnego załadowania broni od przodu, zyskując tym uznanie
samego cesarza Napoleona.
Wynalazek Pauly został
jednak, po obaleniu Napoleona Bona-partego, zapomniany i w 1832 roku
paryski rusznikarz Casimir Lefaucheux skonstruował pierwszą łamaną
strzelbę oraz scalony, samouszczelniąjący się nabój. Pokazany na
rys. 7.2 nabój Lefau-cheux zaopatrzony jest w spłonkę pobudzaną po
uderzeniu kurkiem w znajdującą się na zewnątrz część iglicy. Mimo
niewygody, jaką stanowił wystający z przydenncj części naboju
stalowy "sztyft", konstrukcje Lefaucheux odniosły duży sukces i były
stosowane w myślistwie aż do pierwszej wojny światowej.
Wynalezienie zespolonego
naboju kulowego z zapłonem centralnym i metalową łuską przypisuje
się słusznie amerykańskiemu pułkownikowi Hiramowi Ba (łanowi.
Skonstruowany przez niego w 1865 roku nabój z oryginalną spłonką
został niemal natychmiast wypróbowany podczas osiatnich miesięcy
amerykańskiej wojny secesyjnej (1861-1865). Łuskę do tego naboju,
pokazaną na rys. 7.3,
wykonywano początkowo najczęściej z miedzi, a później tylko z
mosiądzu. Wzmocniona część denna łuski Berdana zawierała ostro
zakończone kowadełko, usytuowane nad środkiem spłonki zapalającej.
Między spłonką i ładunkiem prochowym istniał na początku tylko
pojedynczy otwór ogniowy, ale później zastąpiono go dwoma lub nawet
trzema, rozmieszczonymi symetrycznie, kanalikami. Naboje z zapłonem
centralnym i spłonką Berdana zastosowano wkrótce, pioniersko, w
karabinie systemu Mausera model 1871 i stąd zapewne nazywają ją
niektórzy "spłonką typu mauserowskiego".
Kolejnym krokiem milowym na
drodze wdrożeń wynalazków w dziedzinie amunicji był nabój kulowy, w
którym zamiast prochu czarnego zastosowano proch bezdymny
(nitrocelulozowy). Taki właśnie nabój wykonano i użyto po raz
pierwszy w 1886 roku do karabinu skonstruowanego przez francuskiego
podpułkownika Nico-lasa Lebela. O skali uzyskanego postępu w
zakresie skuteczności kulowej broni palnej najlepiej świadczy
porównanie osiągów naboi do karabinów Lebel oraz Mauser model 1871
(na proch czarny), zawarte w tabeli 7.1.
Należy przy tym nadmienić, że dopiero naboje
zastosowane do karabinu Mauser model 1888 dorównywały praktycznie
osiągom broni typu Lebel. Odpowiednia przeróbka karabinu M 88
została później zaaprobowana przez myśliwych tak dalece, że nawet
obecnie spotyka się jeszcze lufy broni myśliwskiej tego kalibru.
Naboje śrutowe
Rozwój amunicji śrutowej rozpoczął się w zasadzie od 1832 roku, gdy
paryski rusznikarz Casimir Lefaucheux skonstruował i wprowadził do
użytku strzelbę łamaną, zwaną później lefoszówką oraz scalony nabój
pokazany na rys. 7.2. Kolejny wynalazek, jakiego dokonał londyński
rusznikarz Charles Lancaster, polegający na przystosowaniu w 1852
roku strzelby (zwanej lankastrówką) do naboi ze spłonką umieszczoną
centralnie w dnie łuski, a także wdrożenia Dreysego, Teschnera i
innych wymusiły w następstwie konieczność ujednolicenia wymiarów
komór nabojowych oraz luf, a więc również i stosowanych naboi.
Potrzeba unifikacji wymiarów wynikała przede wszystkim stąd, że
kalibry produkowanej dotąd broni i amunicji powstały z masy funta
obowiązującego w poszczególnych krajach (np. funt rosyjski = 409,512
g, funt nowopolski = 405,5 g itp.). Na skutek poczynionych
uzgodnień, wszyscy producenci przyjęli w 1911 roku wywodzący się z
Anglii kaliber według tzw. wago-miaru, czyli liczby kul odlanych z
ołowiu o masie jednego angielskiego funta (1 lb. - 0,45359 kg).
Nieco później zaistniała
pilna potrzeba ujednolicenia długości łusek. Przyczyną był fakt, że
właśnie długość łuski przed jej zakręceniem albo zawinięciem, czyli
otwartej (strzelonej), a nie zelabo-rowanego naboju, winna być
dopasowana do wymiarów komory nabojowej i przede wszystkim stożka
przejściowego w przewód lufy.
Po początkowym chaosie, przy wprowadzaniu do użytku scalonych naboi
z łuskami o różnych wymiarach, uzgodniono, że standardowa długość
łuski będzie wynosiła 65 mm (wymiar zbliżony do 21/! ).
Znamienne, że mimo upływu wielu lat konstrukcja współczesnych naboi
śrutowych, nie biorąc pod uwagę zmian spowodowanych wprowadzeniem
bezdymnego prochu, pozostała prawie taka sama. Trzeba jednak
przyznać, że w żadnym innym typie naboi nie stosowano od początku
jego wytwarzania tylu różnorodnych materiałów, jak w śrutowym.
Współcześnie wyróżnia się dwa zasadnicze,
pokazane na rys. 7.14, rodzaje naboi śrutowych. Pierwszy z nich (typ
a), wytwarzany z materiałów ulegających później łatwemu rozkładowi,
sprzyja ochronie środowiska naturalnego i jest, przede wszystkim z
tego względu, używany do polowań przez myśliwych niemal całej
Europy.
Drugi (typ b), do
wykonania którego używa się głównie tworzyw sztucznych szpecących
krajobraz przez długie lata ze względu na nikły naturalny rozkład,
służy w zasadzie tylko do wszelkiego rodzaju strzelań sportowych.
Ogólnie nabój śrutowy dowolnego typu składa się z następujących
podstawowych elementów: łuski, spłonki zapalającej, ładunku prochu,
przybitki prochowej, ładunku śrutu oraz, gdy potrzeba, zatyczki na
śrut.
|
|
